September 17, 2026
Sinds 1 januari 2026 moeten gebouwen zonder woonfunctie met meer dan 290 kW aan verwarming of koeling een Gebouw Automatiserings- en Controlesysteem (GACS) hebben. De verplichting volgt uit de Europese EPBD-richtlijn en staat in het Besluit bouwwerken leefomgeving. Vanaf 1 januari 2028 komt er een automatisch lichtregelsysteem bij, en vanaf 1 januari 2030 zakt de grens naar 70 kW. Wie niet op tijd voldoet, krijgt meestal een last onder dwangsom van de gemeente of omgevingsdienst.
GACS staat voor Gebouw Automatiserings- en Controlesysteem: een besturingssysteem dat de technische installaties in een gebouw continu monitort, analyseert en automatisch bijstuurt.
Het combineert de functie van een gebouwbeheersysteem met die van een energiebeheersysteem, en stuurt de verwarming, het warme tapwater, de koeling, de ventilatie, de verlichting en de zonwering aan.
HVAC staat voor Heating, Ventilation and Air Conditioning: de verzamelnaam voor alle installaties die een gebouw verwarmen, koelen en van verse lucht voorzien. In de praktijk gaat het om ketels, warmtepompen, luchtbehandelingskasten en het bijbehorende leidingwerk.
De GACS-verplichting komt uit de herziene Europese richtlijn energieprestatie van gebouwen, de EPBD. Gebouwen zijn volgens het Europees Parlement verantwoordelijk voor ongeveer 36% van de broeikasgasuitstoot in de EU.
EPBD III introduceerde de eis al in 2018 en Nederland nam die in 2020 op in de wet, maar door overgangsrecht ging hij pas op 1 januari 2026 echt gelden. EPBD IV scherpt de eis verder aan en is sinds 29 mei 2026 omgezet in Nederlandse regelgeving.
De gedachte erachter: goed afgestelde installaties raken door verbouwingen, storingen en gebruikersgedrag geleidelijk ontregeld. Een GACS spoort die verspilling vroeg op.
De verplichting geldt voor gebouwen als kantoren, scholen, zorginstellingen, hotels en winkels, mits aan vijf voorwaarden tegelijk wordt voldaan. Valt er één weg, dan geldt de plicht niet.
Let op: bent u eigenaar van een verhuurd pand? Dan bent u verantwoordelijk voor de GACS-verplichting, niet uw huurder, ook niet als die de energierekening betaalt. Dat staat expliciet zo bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO).
Dit is de fout die het snelst wordt gemaakt; verwarming en koeling worden apart beoordeeld en nooit bij elkaar opgeteld. Een gebouw met 250 kW verwarming én 250 kW koeling telt dus niet als 500 kW.
Binnen een installatie telt u wel op: zijn meerdere ketels of warmtepompen met een volgorderegeling gekoppeld, dan tellen de vermogens samen (een warmtepomp van 150 kW met een ketel van 200 kW komt zo uit op 350 kW). Aparte installaties van aparte gebruikers telt u juist niet samen; vijf huurders met elk een eigen ketel van 100 kW blijven onder de grens, ook al is het gebouwtotaal 500 kW. Draait het gebouw op één gedeelde installatie, dan telt het volledige vermogen wel mee.
Ventilatie telt op zichzelf niet mee, tenzij de luchtbehandelingskast ook verwarmt of koelt; dan telt alleen het thermische vermogen, niet het elektrische vermogen van de ventilatoren. Een reversibele warmtepomp of VRF-systeem telt in beide berekeningen mee. Nominaal vermogen is het vermogen dat de fabrikant opgeeft op het typeplaatje, niet wat de installatie nu daadwerkelijk levert.
Twee dingen bepalen uw planning, vanaf wanneer de plicht geldt (dat hangt af van het vermogen) en welke klasse vereist is (dat hangt af van of het gebouw bestaand, nieuw of ingrijpend verbouwd is). Houd die twee gescheiden.
Vanaf wanneer moet u voldoen (bepaald door het vermogen):
Welke klasse is vereist (bepaald door de bouwsituatie, ongeacht het vermogen):
Het Besluit bouwwerken leefomgeving noemt vier kernfuncties:
De energie-efficiëntie toetsen, rendementsverliezen opsporen en de beheerder informeren; communiceren met andere installaties, ongeacht merk of fabrikant; en sinds 29 mei 2026 ook het monitoren van de binnenluchtkwaliteit.
De prestaties worden beschreven volgens de norm NEN-EN-ISO 52120-1, met vier klassen van A (hoogste niveau) tot D (schiet energetisch tekort). Bij bestaande bouw moet elke functie minimaal klasse C halen; bij nieuwbouw en ingrijpende renovatie is dat klasse B. Voor de rapportagefunctie over energieverbruik en binnenklimaat (functie 7.4) ligt de lat hoger: klasse B bij bestaande bouw, klasse A bij nieuwbouw. Ontbreekt een installatie, bijvoorbeeld geen zonwering, dan vult u "n.v.t." in; dat telt niet als tekortkoming.
Een modern, standaard geregeld systeem voldoet vaak al aan klasse C. Verouderde installaties zonder gekoppeld gebouwbeheersysteem lopen het meeste risico, maar leveren ook de meeste energiewinst op, van 20 tot 30%.
De gemeente houdt toezicht op de GACS-verplichting, meestal via de omgevingsdienst. Bij een controle bekijkt de toezichthouder het systeem samen met u en spreekt af welke stappen nog nodig zijn, voor de meeste eigenaren is dat een startpunt, geen probleem.
Wacht u te lang, dan kan dit uitmonden in een last onder dwangsom, een bedrag dat u betaalt tot het gebouw op orde is. Dat voorkomt u eenvoudig door tijdig in kaart te brengen waar u staat.
De meeste gebouwen zijn met een paar gerichte aanpassingen al een heel eind; een modern, standaard geregeld systeem haalt vaak al klasse C. Energiso helpt u graag met een GACS-scan die in één keer laat zien waar u staat en wat er nog nodig is. Neem gerust contact met ons op, dan denken we met u mee.
Er lopen meer energieverplichtingen door elkaar. Dit overzicht houdt ze uit elkaar.
Een GACS vervangt geen van deze verplichtingen (de oude EPBD III-keuring van airco- en verwarmingsinstallaties is wel per 29 mei 2026 vervallen). Een GACS-scan levert wel informatie op die u elders kunt hergebruiken, zoals verbruiksgegevens en een lijst met verbetermaatregelen.
Een goed ingeregeld GACS is meer dan een verplichting: het levert ook direct rendement op. Organisaties besparen doorgaans 10 tot 40% op energie en onderhoudskosten door installaties continu te laten optimaliseren.
De data ondersteunt bovendien de rapportageverplichtingen uit de Europese Energie-Efficiëntie Richtlijn (EED) en de Corporate Sustainability Reporting Directive (CSRD), en helpt vastgoed te voldoen aan de EU-Taxonomie voor duurzame economische activiteiten. Dat is relevant voor beleggers, financiers en verzekeraars die steeds vaker duurzaamheidsbewijs vragen.
GACS staat voor Gebouw Automatiserings- en Controlesysteem: een systeem dat energieverbruik en comfortinstallaties automatisch monitort, analyseert en bijstuurt.
Nee, op allebei. De wet spreekt van meer dan 290 kW, dus precies 290 kW valt er nog net buiten. En verwarming en koeling worden apart beoordeeld: 250 kW plus 250 kW telt niet als 500 kW. Een reversibele warmtepomp of VRF-systeem telt wel in beide berekeningen mee.
Nee, de plicht geldt alleen voor gebouwen zonder woonfunctie. Zit er ergens een woonfunctie in, bijvoorbeeld appartementen boven winkels, dan valt het hele gebouw erbuiten. Woningen krijgen wel een lichtere eis, die vanaf 29 mei 2026 voor nieuwbouw geldt.
De eigenaar, niet de huurder, ook niet als die de energierekening betaalt. Dit staat expliciet vermeld door de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.
Er gelden standaarduitzonderingen voor bestaande bouw, bijvoorbeeld voor zonwering die niet automatisch bedienbaar is. Bij een terugverdientijd van meer dan zeven jaar kan overleg met de omgevingsdienst uitkomst bieden.
Meestal een last onder dwangsom: u betaalt zolang de overtreding voortduurt, en het bedrag kan oplopen. Blijft u in gebreke, dan volgt bestuursdwang of een bestuurlijke boete.
De GACS-verplichting is voor veel gebouweigenaren geen toekomstmuziek meer, maar een wettelijke realiteit. Breng het vermogen van uw installaties op tijd in kaart, dat scheelt gedoe later en levert nu al lagere energiekosten op. Loopt u vast? Energiso denkt graag met u mee.
Ontvang snel inzicht in je energiegebruik en besparingsmogelijkheden met een gedetailleerd rapport.
